Phục hồi chức năng đột quỵ cần hệ sinh thái, không phải nỗ lực đơn lẻ

Phục hồi chức năng đột quỵ không thể tách rời chăm sóc toàn diện

Theo TS.BS.CK2 Đỗ Trọng Ánh - Trưởng ngành Kỹ thuật Phục hồi chức năng, Chủ nhiệm Bộ môn Phục hồi chức năng và Y học cổ truyền - Khoa Y Đại Học Nguyễn Tất Thành;  Nguyên Giám đốc Bệnh viện 1A , phục hồi chức năng giữ vai trò then chốt trong việc giảm tàn tật và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh sau đột quỵ. Tuy nhiên, phục hồi chức năng chỉ thực sự hiệu quả khi được đặt trong một hệ thống can thiệp toàn diện, nơi nhiều chuyên ngành cùng phối hợp, thay vì chỉ tập trung vào tập luyện vận động đơn lẻ.

Phục hồi chức năng đa chuyên ngành được hiểu là sự hợp tác chặt chẽ giữa các bác sĩ nội khoa, thần kinh, phục hồi chức năng, điều dưỡng, kỹ thuật viên, chuyên gia tâm lý, dinh dưỡng, ngôn ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu và các lĩnh vực liên quan. Mỗi thành viên đóng góp chuyên môn riêng, nhưng cùng hướng tới một mục tiêu chung: giúp người bệnh phục hồi chức năng, ngừa tái phát và từng bước quay trở lại đời sống sinh hoạt, lao động.

TS.BS.CK2 Đỗ Trọng Ánh cho rằng, dù khái niệm đa chuyên ngành không mới, nhưng việc hiểu và triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều bất cập. Tại nhiều cơ sở, mô hình phục hồi chức năng còn mang tính tự phát, thiếu định hướng đồng bộ; cơ cấu tổ chức chưa rõ ràng; thậm chí bệnh viện phục hồi chức năng vẫn được thiết kế và vận hành giống bệnh viện đa khoa, không phù hợp với nhu cầu đặc thù của người bệnh đột quỵ.

Một vấn đề quan trọng khác được ông nhấn mạnh là thời điểm can thiệp. Ba tháng đầu sau đột quỵ được xem là “giai đoạn vàng” của phục hồi chức năng, khi khả năng hồi phục còn cao. Đây là thời điểm cần sự tham gia mạnh mẽ, liên tục và đầy đủ của các chuyên ngành. Sau giai đoạn này, phục hồi chức năng chuyển sang mục tiêu hòa nhập và duy trì, nhưng hiệu quả phục hồi tối ưu nhất vẫn nằm ở những tháng đầu.

Đa chuyên ngành: từ kiểm soát bệnh nền đến phục hồi tinh thần và hòa nhập xã hội

Trong mô hình can thiệp đa chuyên ngành được TS.BS.CK2 Đỗ Trọng Ánh đề xuất, vai trò của bác sĩ nội khoa và thần kinh cần được đặt lên hàng đầu. Theo ông, không thể nói đến phục hồi chức năng nếu người bệnh chưa được kiểm soát tốt các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, suy thận, nhiễm trùng hay các biến chứng nguy hiểm như thuyên tắc phổi. Trên thực tế lâm sàng, nhiều bệnh nhân đột quỵ có thể tử vong bất cứ lúc nào nếu chỉ tập trung “tập luyện” mà bỏ qua yếu tố nội khoa.

Bên cạnh đó, bác sĩ phục hồi chức năng giữ vai trò trưởng nhóm, điều phối toàn bộ hoạt động can thiệp. Tuy nhiên, TS.BS.CK2 Đỗ Trọng Ánh thẳng thắn chỉ ra rằng, bác sĩ phục hồi chức năng hiện nay cần được đào tạo và cập nhật nhiều hơn, không chỉ giới hạn ở vật lý trị liệu, mà còn phải hiểu biết về hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu, tâm lý lâm sàng để có thể chỉ định và phối hợp hiệu quả các phương pháp.

Một điểm nhấn quan trọng trong báo cáo là vai trò của tâm lý lâm sàng. Theo TS.BS.CK2 Đỗ Trọng Ánh, tâm lý người bệnh sau đột quỵ thường chịu tổn thương nặng nề: chán nản, buông xuôi, mất động lực. Khi tinh thần chưa được giải quyết, việc đưa người bệnh vào tập luyện sẽ khó đạt hiệu quả. Do đó, tầm soát, tư vấn và can thiệp tâm lý cần được thực hiện sớm, cho cả người bệnh và thân nhân, để tạo nền tảng tinh thần cho quá trình phục hồi.

Song song đó, đội ngũ kỹ thuật viên vật lý trị liệu đóng vai trò nòng cốt trong tập luyện vận động, phòng ngừa biến chứng như huyết khối tĩnh mạch, loét tì đè, viêm phổi. TS.BS.CK2 Đỗ Trọng Ánh cho rằng, nhiều kỹ thuật dù không mới nhưng vẫn chưa được triển khai đầy đủ và đúng mức tại các cơ sở, dẫn đến hậu quả đáng tiếc cho người bệnh.

Hoạt động trị liệu được ông đánh giá là lĩnh vực đặc biệt quan trọng nhưng chưa được nhận thức đúng tại Việt Nam. Hoạt động trị liệu không chỉ hỗ trợ phục hồi vận động mà còn giúp người bệnh luyện tập các kỹ năng sinh hoạt, cải tạo môi trường sống, chuẩn bị cho quá trình tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, do thiếu nhận thức và cơ chế phù hợp, nhiều nhân lực được đào tạo bài bản vẫn chưa được bố trí đúng vai trò chuyên môn.

Ngoài ra, phục hồi chức năng đột quỵ còn cần sự tham gia của ngôn ngữ trị liệu để xử trí rối loạn nuốt, phòng ngừa sặc - biến chứng có thể gây tử vong; dinh dưỡng để nâng cao thể trạng; y học cổ truyền trong hỗ trợ điều trị; điều dưỡng trong chăm sóc, hướng dẫn sử dụng trang thiết bị phù hợp tại bệnh viện và tại nhà.

Đặc biệt, TS.BS.CK2 Đỗ Trọng Ánh nhấn mạnh tầm quan trọng của hòa nhập cộng đồng và hướng nghiệp sau đột quỵ. Các hoạt động như thể thao nhẹ, âm nhạc, làm vườn, sinh hoạt nhóm, hay đơn giản là hỗ trợ người bệnh sử dụng phương tiện di chuyển phù hợp, đều góp phần duy trì chức năng, giảm sa sút trí tuệ và nâng cao chất lượng sống lâu dài.

Kết thúc báo cáo, TS.BS.CK2 Đỗ Trọng Ánh khẳng định: phục hồi chức năng đột quỵ không thể là nỗ lực đơn lẻ của một cá nhân hay một chuyên ngành. Chỉ khi đa chuyên ngành thực sự được triển khai đồng bộ, lấy người bệnh làm trung tâm, phục hồi chức năng mới phát huy trọn vẹn vai trò nhân văn của mình - giúp người bệnh không chỉ sống sót sau đột quỵ, mà còn có cơ hội sống một cuộc đời có chất lượng và ý nghĩa hơn.