Kỹ thuật “đánh thức” não bộ để học lại sau đột quỵ

Can thiệp não không xâm lấn: Điều biến thần kinh để mở lại “cửa sổ phục hồi”

Theo PGS.TS.BS Lương Tuấn Khanh - Giám đốc Trung tâm Phục hồi chức năng - Bệnh viện Bạch Mai, đột quỵ não để lại tổn thương phức tạp cho hệ thần kinh trung ương, kéo theo suy giảm vận động, ngôn ngữ, nuốt, nhận thức và cảm xúc. Trong bối cảnh đó, các kỹ thuật kích thích não không xâm lấn được xếp vào nhóm can thiệp “điều biến thần kinh”, với mục tiêu điều chỉnh tính dễ kích thích của tế bào thần kinh, từ đó hỗ trợ não bộ học lại các chức năng đã mất.

Về bản chất, sau đột quỵ, não bộ không ngừng tìm cách bù trừ. Bán cầu não lành thường tăng hoạt động để hỗ trợ bên tổn thương. Tuy nhiên, sự bù trừ quá mức này lại dẫn đến hiện tượng “mất ức chế liên bán cầu”, khiến vùng não tổn thương ngày càng bị lấn át, làm chậm quá trình phục hồi. Các kỹ thuật kích thích não không xâm lấn ra đời nhằm can thiệp vào cơ chế này, tái lập sự cân bằng giữa hai bán cầu.

Trong báo cáo, PGS.TS.BS Lương Tuấn Khanh tập trung vào hai kỹ thuật đang được ứng dụng phổ biến nhất hiện nay là kích thích điện một chiều xuyên sọ (tDCS) và kích thích từ trường xuyên sọ lặp lại (rTMS).

Với tDCS, người bệnh được kích thích bằng dòng điện một chiều cường độ thấp, thường từ 1-2 mA, đặt qua da đầu. Tùy vị trí đặt điện cực, dòng điện có thể làm tăng hoặc giảm tính kích thích của vùng não tương ứng. Điện cực dương giúp tăng hưng phấn vùng não tổn thương, trong khi điện cực âm làm giảm hoạt động quá mức của vùng não lành. Mục tiêu cuối cùng vẫn là khôi phục sự cân bằng hoạt động giữa hai bán cầu não.

Điểm đáng chú ý là tác dụng của tDCS không chỉ dừng ở thời điểm kích thích, mà còn tạo ra các thay đổi dài hạn thông qua cơ chế “tính mềm dẻo thần kinh” (neuroplasticity). Quá trình này giúp củng cố các kết nối synapse cần thiết và loại bỏ các kết nối không còn phù hợp, tương tự như cách não bộ học tập và ghi nhớ.

Không thay thế tập luyện, mà khuếch đại hiệu quả phục hồi

Bên cạnh tDCS, kích thích từ trường xuyên sọ lặp lại (rTMS) là kỹ thuật sử dụng từ trường mạnh để tạo dòng điện cảm ứng tại vỏ não, từ đó kích thích hoặc ức chế hoạt động thần kinh. Tùy tần số kích thích, rTMS có thể mang tính kích thích (tần số cao) hoặc ức chế (tần số thấp), cho phép bác sĩ lựa chọn phác đồ phù hợp với từng giai đoạn sau đột quỵ.

Theo PGS.TS.BS Lương Tuấn Khanh, việc lựa chọn kỹ thuật và thông số kích thích cần dựa trên thời gian sau đột quỵ. Trong giai đoạn sớm và bán cấp, mục tiêu là thúc đẩy tái tổ chức thần kinh, trong khi ở giai đoạn mạn tính, can thiệp hướng tới điều chỉnh các rối loạn tồn dư và hỗ trợ chức năng đã ổn định.

Thực tiễn lâm sàng và các nghiên cứu cho thấy, kích thích não không xâm lấn mang lại lợi ích trên nhiều lĩnh vực: cải thiện vận động chi trên, hỗ trợ phục hồi nuốt, ngôn ngữ, nhận thức, giảm trầm cảm và đau thần kinh sau đột quỵ. Tuy nhiên, hiệu quả rõ rệt nhất chỉ đạt được khi các kỹ thuật này được kết hợp chặt chẽ với các phương pháp phục hồi chức năng truyền thống như vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu hay các chương trình tập luyện chuyên biệt.

“Can thiệp kích thích não không xâm lấn không phải là liệu pháp thay thế, mà là một phương pháp bổ trợ”, PGS.TS.BS Lương Tuấn Khanh nhấn mạnh. Việc phối hợp đúng thời điểm có thể giúp tăng hiệu quả tập luyện, kéo dài thời gian tập, đồng thời cải thiện sự tuân thủ và động lực của người bệnh.

Về mặt an toàn, cả tDCS và rTMS đều được đánh giá là tương đối an toàn nếu được sàng lọc và chỉ định đúng. Các tác dụng phụ thường nhẹ và thoáng qua như đau đầu, chóng mặt hoặc rối loạn giấc ngủ. Nguy cơ nghiêm trọng như động kinh rất hiếm gặp khi tuân thủ đầy đủ quy trình sàng lọc và theo dõi.

PGS.TS.BS Lương Tuấn Khanh cho rằng kích thích não không xâm lấn là một hướng tiếp cận đầy hứa hẹn trong phục hồi chức năng đột quỵ, đặc biệt trong bối cảnh y học phục hồi ngày càng hướng tới cá thể hóa điều trị. Tuy nhiên, việc chuẩn hóa phác đồ, lựa chọn thông số và xác định đúng đối tượng vẫn là thách thức cần tiếp tục nghiên cứu, nhất là trong điều kiện thực hành lâm sàng tại Việt Nam.